Thủ đô Bangkok của Thái Lan đang trải qua tình trạng ngập lụt nghiêm trọng sau trận mưa lớn 300mm trút xuống trong 48 giờ vào cuối tuần qua.
Dù đã trải qua vài ngày, nhiều tuyến đường chính vẫn chìm trong biển nước, khiến hơn 80.000 cư dân không thể rời khỏi nhà.
Đây không phải lần đầu tiên trung tâm du lịch của Thái Lan bất lực trước các cơn mưa lớn.
Bangkok vốn được xây dựng trên vùng đồng bằng ngập lũ của sông Chao Phraya, rất dễ bị những con nước trấn giữ. Năm 2011, một trận lũ lụt tàn khốc từng nhấn chìm thành phố, cướp đi sinh mạng của hàng trăm người.
Mặc dù sở hữu những giải pháp thoát nước được quốc tế đánh giá cao, Bangkok vẫn liên tục đối mặt với những trận ngập lụt với mức nước sâu thậm chí còn hơn cả nhiều thành phố trong khu vực.
Vấn đề không phải nằm ở các giải pháp chống ngập mà còn đến từ vị trí địa lý dễ bị tổn thương, cùng những biến đổi khó lường về mặt khí hậu.
Giải pháp thoát nước "má khỉ" của Bangkok
Bên cạnh các chiến lược đa tầng, kết hợp giữa triết lý giữ nước tự nhiên và các giải pháp thoát nước cưỡng bức quy mô lớn, Bangkok vốn rất nổi tiếng với ý tưởng mô hình thoát nước có tên gọi "Má khỉ" (Kaem Ling).
"Má khỉ" được lấy cảm hứng từ sự quan sát về thói quen của loài khỉ: chúng thường tích trữ thức ăn trong hai bên má để nhai và nuốt dần sau đó.
Áp dụng vào quản lý nước, Kaem Ling là hệ thống hồ hoặc kênh giữ nước tạm thời. Khi mưa lớn hoặc triều cường dâng cao, nước mưa được dẫn vào các vùng trũng hoặc hồ chứa để giảm áp lực cho hệ thống thoát nước chính. Khi mực nước sông hoặc biển hạ xuống, các cửa xả được mở để nước tự chảy ra theo trọng lực, hoặc được hỗ trợ bơm xả ra biển.
Sáng kiến này đã được hiện thực hóa thành các công viên hạ tầng xanh đô thị. Tiêu biểu nhất là Công viên Đại học Chulalongkorn rộng 45.000m2 được thiết kế bởi kiến trúc sư Kotchakorn Voraakhom.
Công viên Đại học Chulalongkorn
Công viên được thiết kế đặt trên một mặt nghiêng 3 độ, tận dụng trọng lực để thu gom nước mưa từ mái nhà xanh khổng lồ ở điểm cao nhất. Khi trời mưa, nước sẽ chảy từ mái nhà xuống vùng đất ngập nước của công viên, đi qua một loạt đập và ao hồ có các loài thực vật thủy sinh bản địa giúp lọc và làm sạch nước, trước khi đổ vào ba bể chứa lớn bên dưới.
Công viên có khả năng tích trữ tới 3,8 triệu lít nước mưa, giúp ngăn chặn lượng nước này tràn ra gây ngập các tuyến phố xung quanh.
Ngoài ra, chính quyền thành phố cũng triển khai mô hình "Má khỉ ngầm" tại các không gian công cộng như Công viên Chatuchak và khu vực Makkasan.
Đây là các bể chứa bê tông ngầm quy mô lớn nằm dưới lòng đất, thu gom nước mưa tức thì ở các điểm nóng về giao thông trước khi xả chậm vào mạng lưới thoát nước chung.
Do bề mặt đô thị đã bị bê tông hóa mật độ cao, việc mở rộng các kênh rạch lộ thiên là điều gần như không thể do chi phí đền bù giải phóng mặt bằng quá lớn.
Việc đào các tuyến hầm sâu từ 20 đến 30 mét dưới lòng đất giúp dẫn nước trực tiếp từ các vùng trũng nội thành ra sông Chao Phraya mà không làm gián đoạn sinh hoạt trên bề mặt.
Các đường hầm này hoạt động kết hợp với trạm bơm công suất lớn đặt tại cửa xả ra sông Chao Phraya. Khi mực nước tại các sông, kênh chính vượt ngưỡng an toàn, hệ thống cửa thu nước sẽ mở để đưa nước xuống hầm và bơm thẳng ra sông chính, rút ngắn đáng kể thời gian đọng nước ở các khu vực trung tâm.
Nhưng vì sao Bangkok vẫn ngập?
Mặc dù có hệ thống "Má khỉ" và các siêu đường hầm thoát lũ, Bangkok vẫn ngập sâu khi đối mặt với các trận mưa lớn bất ngờ. Điều này xuất phát từ nhiều lý do.
Sự quá tải là nguyên nhân trực tiếp và phổ biến nhất khiến các siêu công trình trở nên vô hiệu cục bộ. Mặc dù đường hầm ngầm có đường kính tới 5m và năng lực tải hàng chục mét khối nước mỗi giây, nước mưa lại không thể chảy xuống hầm đủ nhanh.
Hệ thống cống thu nước đường phố của Bangkok phần lớn được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước, chỉ được thiết kế để chịu đựng lượng mưa tối đa 60 mm/giờ.
Trong khi đó, các đợt mưa bão ngày nay thường tạo ra những trận mưa dồn dập đạt từ 110 mm đến hơn 130 mm/giờ. Trận mưa lớn ghi nhận tại quận Lak Si từng đạt 131,5 mm, Bang Na đạt 116,5 mm và Khlong Toei đạt 105,5 mm. Đôi khi tổng lượng mưa tích tụ trong 24 giờ lên tới gần 300 mm.
Khi lượng mưa vượt gấp đôi năng lực thiết kế của cống bề mặt, nước bị ứ đọng ngay trên mặt đường và các khu dân cư, tạo thành ngập lụt cục bộ trước khi kịp chảy đến các kênh chính hay cửa thu của siêu đường hầm.
Một yếu tố ít để ý đến khác là vấn đề rác thải đô thị. Rác thải sinh hoạt, túi nilon, khung xốp, phế thải xây dựng, thậm chí là dầu mỡ từ các quán ăn bị xả xuống kênh rạch hoặc bị cuốn theo dòng nước tràn vào các miệng cống. Rác thải làm bịt kín các màng chắn rác tại cửa thu nước, làm giảm tới một nửa khả năng thu nước của hệ thống.
Hơn nữa, hệ thống thoát nước cưỡng bức phụ thuộc hoàn toàn vào cơ chế vận hành cơ khí. Việc các trạm bơm gặp sự cố kỹ thuật, hỏng hóc cơ học hoặc mất điện cục bộ trong thời điểm mưa bão đỉnh điểm diễn ra khá phổ biến.
Khi một trạm bơm bị tê liệt, toàn bộ chuỗi mắt xích thoát nước phía trước nó sẽ bị ùn tắc ngược trở lại, biến các đường ống thành những bể chứa nước tù đọng.
Một vấn đề khác là đường kính nhỏ của các đường ống trong thành phố, dao động từ 50 đến 80 cm, làm chậm quá trình thoát nước mưa dư thừa. Việc nâng cấp hệ thống thoát nước của thành phố đã được thảo luận trong vài thập kỷ qua nhưng vẫn chưa thể thực hiện.
“Hệ thống thoát nước thải của Bangkok đã hơn 30 năm tuổi. Nó đang bị thiếu bảo trì, gặp vấn đề sụt lún đất và tắc nghẽn do rác thải và trầm tích, làm giảm đáng kể khả năng thoát nước”, Thanawat Jarupongsakul, một chuyên gia về thảm họa tại Khoa Địa chất của Đại học Chulalongkorn cho biết.
Vị trí địa lý mong manh của Bangkok
Trong phần lớn thế kỷ 19, Bangkok được mệnh danh là "Venice của phương Đông" nhờ hàng trăm kênh đào từng len lỏi khắp thành phố, đóng vai trò như một hệ thống thoát nước và điều tiết lũ tự nhiên chảy ra biển. Ngày nay, nhiều kênh đào đã bị lấp bởi mạng lưới đường bộ, góp phần làm trầm trọng thêm vấn đề ngập lụt.
Thêm vào đó, thành phố với gần 11 triệu dân này vốn chỉ nằm ở độ cao khoảng 1,5 mét so với mực nước biển.
Bangkok được xây dựng trên một đồng bằng phù sa mềm. Quá trình đô thị hóa từ việc khai thác nước ngầm quá mức trong quá khứ cùng với áp lực của hàng ngàn tòa nhà cao tầng đã khiến thành phố bị sụt lún với tốc độ trung bình từ 1 đến 2 cm mỗi năm.
Khi mực nước biển ở Vịnh Thái Lan dâng cao, Bangkok đang chìm dần.
Một báo cáo của Ngân hàng Thế giới năm 2011 cho thấy gần 40% thành phố có thể bị ngập dưới nước vào năm 2030 do biến đổi khí hậu, với tốc độ khoảng 3 cm mỗi năm.
Biến đổi khí hậu cũng khiến lượng mưa trên khắp Thái Lan trở nên khó dự đoán, dữ dội và khó kiểm soát hơn. Trận mưa cuối tuần qua ở Bangkok là một ví dụ.
Tệ hơn nữa, Bangkok đã trở thành một "rừng bê tông" với rất ít không gian thấm nước mưa, sở hữu lượng không gian xanh thấp nhất trong tất cả các thành phố lớn ở châu Á, chỉ khoảng 3,3 m2/người. Để so sánh, Singapore có tỷ lệ là 66 m2/người và thành phố New York là 23,1 m2.
Do tất cả những vấn đề nêu trên, một lượng mưa vừa phải cũng có thể khiến Bangkok phải khốn đốn.
