
Một dự án nhà ở xã hội tại TP.HCM - Ảnh: CÔNG TRIỆU
Giá nhà thương mại vượt khả năng chi trả của nhiều người lao động, người trẻ và hộ thu nhập thấp. Nhà ở xã hội gắn với công bằng trong tiếp cận việc làm, dịch vụ đô thị.
Thời gian qua, Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách tháo gỡ khó khăn về đất đai, thủ tục đầu tư, nguồn vốn và khuyến khích doanh nghiệp tham gia. Nghị quyết 201/2025/QH15 bổ sung các cơ chế đặc thù, trong đó có quỹ nhà ở quốc gia; Nghị định 302/2025/NĐ-CP quy định cụ thể về tổ chức và hoạt động của quỹ. Đây là bước tiến quan trọng, yêu cầu tiếp theo là kết nối các cơ chế và nguồn lực thành quy trình thống nhất.
Câu hỏi không chỉ là xây thêm bao nhiêu căn hộ, mà là làm sao nhà đến đúng người, đúng vị trí, phù hợp khả năng chi trả. Nếu các khâu vẫn rời rạc, tăng chỉ tiêu hay ưu đãi riêng lẻ khó tạo chuyển biến căn bản.
Cần nhìn lại mô hình phát triển nhà ở xã hội hiện nay
Một bất cập là khoảng cách giữa nơi có nhu cầu và nguồn cung. Nhu cầu gắn với nơi làm việc, điều kiện sống, khả năng chi trả; dự án lại phụ thuộc quỹ đất và khả năng đầu tư. Vì vậy, nơi tập trung việc làm có thể thiếu nhà ở phù hợp, còn dự án lại nằm xa việc làm và dịch vụ đô thị. Căn hộ giá thấp nhưng xa việc làm, thiếu giao thông công cộng, trường học, y tế chưa chắc hợp lý nếu tính cả tiền nhà, đi lại và tiếp cận dịch vụ.
Cơ cấu sản phẩm cần đa dạng. Bên cạnh mua và thuê mua, cần đáp ứng nhu cầu thuê ổn định của công nhân, lao động di cư, người trẻ và người chưa tích lũy đủ vốn. Không phải ai cần nhà cũng có thể hoặc muốn sở hữu nhà ngay; chỉ chú trọng bán sẽ bỏ sót nhu cầu thực tế.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy vai trò tổ chức dài hạn rất quan trọng. Singapore có Cơ quan Phát triển nhà ở (HDB), tham gia quy hoạch, phát triển nhà ở và khu đô thị đồng bộ.
Hàn Quốc có Tổng công ty Đất đai và Nhà ở (LH), tham gia phát triển đất, khu đô thị và nhà ở công cộng. Không thể sao chép nguyên trạng, nhưng bài học là kết nối quy hoạch, đất đai, đầu tư, phân phối và quản lý, thay vì xem đây là tập hợp dự án riêng lẻ.
Tổ chức lại vai trò của Nhà nước trong phát triển nhà ở xã hội
Việt Nam không nhất thiết phải thành lập thêm một cơ quan hành chính mới. Vấn đề là xác định rõ đầu mối, trách nhiệm và cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, quỹ nhà ở quốc gia, chính quyền địa phương và doanh nghiệp.
Theo Nghị định 302/2025/NĐ-CP, Quỹ nhà ở trung ương trực thuộc Bộ Xây dựng, còn UBND cấp tỉnh thành lập và quản lý quỹ nhà ở địa phương. Trên nền tảng đó, UBND cấp tỉnh cần giao một đầu mối chịu trách nhiệm điều phối liên ngành; Quỹ địa phương tập trung thực hiện chức năng tài chính, tạo lập và quản lý nhà ở theo quy định.
Quỹ có chức năng đầu tư, tạo lập và quản lý nhà ở cho thuê. Cần phát huy chức năng ấy, đồng thời phối hợp với cơ quan quy hoạch, đất đai, xây dựng, tài chính và địa phương để kết nối những khâu quỹ không trực tiếp đảm nhiệm.

Dự án nhà ở xã hội tại TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Mô hình cần vận hành theo chuỗi liên tục. Địa phương xây dựng dữ liệu nhu cầu theo nhóm đối tượng, thu nhập, khả năng chi trả, nơi làm việc và nhu cầu mua, thuê mua hay thuê. Dữ liệu cần kết nối thông tin dân cư, lao động, quy hoạch, nhà ở và phản ánh biến động dân số, việc làm, khả năng chi trả.
Trên cơ sở đó, cơ quan quy hoạch và chính quyền địa phương xác định khu vực ưu tiên, chuẩn bị quỹ đất và hạ tầng. Quỹ đất phải sẵn sàng về pháp lý, quy hoạch, giao thông và tiếp cận việc làm, dịch vụ; không chỉ là vị trí trên bản đồ mà phải triển khai được và thuận tiện sinh sống.
Nhà ở xã hội cần gắn với giao thông công cộng và mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Có thể ưu tiên khu vực gần ga đường sắt đô thị, bến trung chuyển nếu phù hợp quy hoạch và hạ tầng. Không gian hỗn hợp gồm nhà ở, dịch vụ, trường học, y tế và không gian công cộng giúp kết nối nơi ở với việc làm, dịch vụ.
Cần phối hợp ngân sách, tín dụng, vốn doanh nghiệp và hợp tác công tư phù hợp. Quỹ nhà ở quốc gia phát huy chức năng đầu tư, tạo lập nhà ở xã hội cho thuê và các dự án đồng bộ hạ tầng theo pháp luật; dự án bán hoặc thuê mua có thể huy động doanh nghiệp với cơ chế minh bạch, phân bổ hợp lý rủi ro và lợi ích. Nhà nước không cần đầu tư mọi dự án nhưng phải bảo đảm mục tiêu xã hội.
Địa phương cần công bố danh mục dự án đã chuẩn bị về quy hoạch, pháp lý, hạ tầng, nhu cầu và loại hình sản phẩm. Lựa chọn doanh nghiệp theo năng lực, tiến độ, chất lượng và giá thành; cạnh tranh phải dựa trên hiệu quả thực chất.
Cần công khai giá thành, kiểm soát chi phí đất, xây dựng, hạ tầng, tài chính. Không thể giảm giá bằng cách hạ chất lượng hay cắt tiện ích.
Bảo đảm nhà ở đến đúng người và đáp ứng nhu cầu thực tế
Hệ thống chỉ có ý nghĩa khi nhà đến đúng người. Cần quy trình minh bạch để đăng ký mua, thuê mua hoặc thuê, tiếp cận thông tin vị trí, giá, điều kiện và tiến độ. Tiêu chí xác định đối tượng, thứ tự ưu tiên phải công khai, kiểm tra được; dữ liệu nhu cầu phải giúp điều chỉnh kế hoạch, không chỉ xét duyệt hồ sơ.
Cần chú trọng nhà ở xã hội cho thuê, phù hợp với người thu nhập chưa ổn định, người trẻ chưa tích lũy vốn và người thường xuyên đổi nơi làm việc. Quỹ thuê cần vốn dài hạn, quản lý chuyên nghiệp, bảo trì rõ ràng.
Tại đô thị hiện hữu, có thể kết hợp cải tạo, chỉnh trang, nhà ở xã hội và tái định cư tại chỗ khi đủ điều kiện. Cách làm giúp người dân giữ sinh kế, việc làm và quan hệ cộng đồng. Tuy nhiên, phải có phương án tài chính khả thi, bảo đảm quyền lợi, chỗ ở tạm cư và sự đồng thuận thực chất.
Nên chọn địa phương có nhu cầu lớn, tập trung khu công nghiệp hoặc đô thị hóa nhanh để thí điểm. Kế hoạch phải dựa trên dữ liệu nhu cầu, quỹ đất, hạ tầng và phân công đầu mối rõ ràng. Đánh giá bằng số căn thực sự đưa vào sử dụng, khả năng chi trả, thời gian đến nơi làm việc, chất lượng dịch vụ và chi phí vận hành, không chỉ số căn được phê duyệt hay khởi công.
Phát triển nhà ở xã hội đòi hỏi phối hợp chính sách nhà ở, quy hoạch, tài chính đất đai, đầu tư và quản trị đô thị. Việt Nam đã có cơ chế, thiết chế; yêu cầu tiếp theo là vận hành đồng bộ, có trách nhiệm giải trình và kết quả đo được.
Nhà nước kiến tạo, điều phối và bảo đảm công bằng; Quỹ thực hiện chức năng theo pháp luật; địa phương chịu trách nhiệm về nhu cầu, quy hoạch, đất đai và thực hiện; doanh nghiệp đầu tư, xây dựng, quản lý; người dân được tiếp cận thông tin và lựa chọn phù hợp.
Nhà ở xã hội không chỉ là phân khúc bất động sản giá thấp, mà là bộ phận của hệ thống phát triển đô thị. Đổi mới cách tổ chức là chuyển từ mục tiêu xây nhiều căn hộ sang bảo đảm người dân có nơi ở phù hợp, ổn định, gắn với việc làm và chất lượng sống tốt.