Cuộc biểu tình của học sinh Pháp ở Paris ngày 8/10. (Ảnh: AP)
Những lo ngại về trường công đã góp phần châm ngòi cho làn sóng biểu tình bạo lực nhất tại Pháp trong nhiều thập kỷ. Làn sóng lần này bắt đầu từ tháng trước, tại các trường trung học ở vùng ngoại ô nghèo phía bắc thủ đô Paris, nơi sự bất bình về tình trạng giáo viên liên tục vắng mặt và cơ sở vật chất xuống cấp nhanh chóng biến thành phong trào khắp cả nước, để phản đối bất bình đẳng, chi tiêu công yếu kém và chất lượng giáo dục ngày càng đi xuống.
Từ lâu, các trường công lập Pháp vốn được coi là nơi hun đúc lý tưởng cộng hòa, môi trường mà trẻ em thuộc các gia đình giàu nghèo đều có thể tiếp cận nền giáo dục chất lượng cao, thấm nhuần các giá trị “tự do, bình đẳng và bác ái”.
Tuy nhiên, thành tích giáo dục đã suy giảm trong nhiều năm, và chính phủ đang chật vật ngăn chặn đà đi xuống. Gánh nặng chi trả lương hưu khổng lồ cùng nhiệm vụ kiềm chế chi tiêu công khiến Chính phủ Pháp có rất ít dư địa để xoay xở.
Những vấn đề này khiến ngày càng nhiều phụ huynh có điều kiện khá giả từ bỏ hệ thống trường công để chuyển con sang trường tư. Chị Remy cho biết các cuộc đình công tại trường của hai con gái chị ở Nantes, một thành phố có khuynh hướng chính trị cánh tả ở miền tây nước Pháp, thường được thông báo vào phút chót. Điều này khiến chị phải nghỉ làm liên tục mà hầu như không có thời gian chuẩn bị.
“Trường học là một thiết chế mà chúng ta cần sự tin cậy, nhưng cuối cùng bạn nhận ra rằng mình không thể trông cậy vào hệ thống này”, Remy nói.
Theo kết quả chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA năm 2025 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), trình độ toán học và đọc hiểu của học sinh Pháp 15 tuổi đã giảm mạnh kể từ năm 2003, xuống mức thấp kỷ lục và thấp hơn đáng kể so với mức trung bình của OECD.
Trong năm học 2024 - 2025, các trường trung học công lập Pháp không thể bố trí giáo viên giảng dạy gần 10% tổng số giờ học, tương đương gần nửa ngày học mỗi tuần. Trong số này, 3/4 là do không có giáo viên thay thế khi giáo viên chính thức vắng mặt.
Theo báo cáo năm 2025 của Banque des Territoires - bộ phận đầu tư của tổ chức cho vay Caisse des Dépôts, từ 10% - 20% các tòa nhà trường học tại Pháp đang trong tình trạng “xuống cấp nghiêm trọng”.
Theo các chuyên gia, chính phủ không thể đảo ngược xu hướng suy giảm chất lượng giáo dục một phần do mức chi trả lương hưu ngày càng tăng, vì vậy còn ít nguồn lực cho những lĩnh vực khác.
Xu hướng đảo chiều
Nhà kinh tế Erwann Tison thuộc viện nghiên cứu Institut de l’Entreprise cho rằng chi tiêu lương hưu đang lấn át ngân sách giáo dục. Điều này đồng nghĩa với việc Pháp chỉ có thể trả cho những giáo viên mới vào nghề mức lương thấp hơn trung bình của OECD, góp phần gây ra sự bất mãn và các cuộc đình công.
“Trên thực tế, Pháp đang dành những khoản trợ cấp lớn cho người cao tuổi nước này, đánh đổi bằng lợi ích của tất cả những người còn lại. Các cuộc biểu tình quy mô lớn trên toàn quốc của học sinh, sinh viên là điều không có gì đáng ngạc nhiên”, nhà kinh tế đoạt giải Nobel Paul Krugman viết trên mạng xã hội ngày 8/10.
Phần lớn các trường tư tại Pháp hoạt động theo mô hình có hợp đồng với nhà nước.
Hầu hết do Giáo hội Công giáo điều hành, những trường này có quyền tự chủ lớn hơn trong việc tuyển dụng giáo viên và tuyển sinh. Giáo viên được nhà nước trả lương, còn học phí được dùng để trang trải các chi phí ngoài giảng dạy. Nhờ có nguồn giáo viên dự phòng dồi dào hơn, các trường này ít bị ảnh hưởng bởi đình công hoặc tình trạng giáo viên vắng mặt.
Theo báo cáo năm 2023 của cơ quan kiểm toán quốc gia, hơn 2 triệu trẻ em, tương đương 17,6% tổng số học sinh, đang theo học tại hơn 7.500 trường tư theo hợp đồng ở Pháp.
“Cách đây 50 năm, những gia đình có tham vọng thường hướng con đến hệ thống trường công. Ngày nay, các cơ sở giáo dục tư được xem là con đường tốt hơn nếu bạn muốn tối đa hóa cơ hội thành công của con mình”, ông Louis Chauvel, nhà xã hội học tại Đại học Luxembourg, cho biết.
Ông Virginie Durin, chủ tịch Apel - hiệp hội lớn nhất tại Pháp đại diện cho phụ huynh có con theo học tại các trường tư Công giáo, cho biết không phải tất cả các gia đình đều giàu có, và nhiều phụ huynh phải hy sinh rất nhiều để có thể trả học phí.
Nantes - nơi chị Remy sinh sống, là một trong những khu vực có hệ thống trường tư phát triển mạnh nhất nước Pháp, với 38% học sinh theo học tại trường tư.
Chị Remy trả 191 euro (214 USD)/tháng cho mỗi con. Chị nói rằng trường tư không phải là lựa chọn mà tất cả mọi người đều có khả năng chi trả, đồng thời có nguy cơ bị giới nhà giàu chiếm lĩnh. Dù vậy, chị không hề hối tiếc về quyết định của mình.
“Tôi nghĩ môi trường này ít nhất cũng khuyến khích trẻ em nỗ lực vươn lên và trở nên tốt hơn”, chị nói.
