Muốn đại học thôi chạy theo điểm số, cần thay đổi cách tuyển dụng nhân sự

Những năm 1990, khi lứa chúng tôi thi đỗ vào một trong những trường đại học kỹ thuật hàng đầu Việt Nam, niềm vui đi cùng không ít lo lắng. Trước ngày nhập học, chúng tôi được nghe những câu chuyện gần như huyền thoại về những năm đại cương khắc nghiệt, có người phải dừng bước vì những môn học quá khó. Tốt nghiệp loại trung bình hoặc trung bình khá là chuyện thường, còn bằng khá đã là một thành tích đáng tự hào.

Mãi sau này, tôi vẫn băn khoăn khi thấy nhiều nơi tuyển dụng yêu cầu ứng viên tốt nghiệp đại học từ loại khá. Người học ở môi trường chấm điểm nghiêm khắc có thể bị loại từ vòng hồ sơ, trong khi bằng giỏi ở trường khác lại vượt qua ngưỡng ấy. Vì thế, khi Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu kiểm soát lạm phát điểm số, tôi nghĩ cần xét nguồn gốc từ nơi sử dụng bằng cấp ấy.

Khi trường chấm nghiêm, sinh viên có thể chịu thiệt

Doanh nghiệp tư nhân có thể ưu tiên ứng viên từ những trường danh tiếng, rồi kiểm tra chuyên môn và thử việc. Bởi phải tự chịu chi phí nếu tuyển sai, họ có động lực chọn người thực sự làm được việc. Trong khi đó, khu vực công phải bảo đảm quyền dự tuyển bình đẳng và không thể chỉ nhận sinh viên của vài trường danh tiếng. Tuy nhiên, bình đẳng về cơ hội không có nghĩa là mọi tấm bằng cùng xếp loại đều phản ánh năng lực như nhau.

Khi xếp loại tốt nghiệp trở thành điều kiện trong chính sách thu hút nhân tài, thì trường chấm điểm chặt sẽ phải đứng trước những lựa chọn khó khăn. Nếu giữ nghiêm chuẩn đánh giá, sinh viên có thể chịu thiệt; nhưng khi nâng điểm để bảo vệ người học, giá trị của danh hiệu giỏi, xuất sắc lại suy giảm. Sức ép ấy có thể lan giữa các trường đại học. Vì vậy, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo siết việc cho điểm là cần thiết, nhưng chưa đủ để giải quyết động lực hình thành từ bên ngoài giảng đường ấy.

Một thước đo quốc gia cho nhiều nơi tuyển dụng

Tháng 8-2026, Hàn Quốc đã công bố kế hoạch từ năm 2027 sử dụng chung kết quả đánh giá năng lực công vụ PSAT cho nhiều kỳ tuyển dụng. Tại Singapore, năm 2025, cơ quan phụ trách công vụ cho biết phần lớn thông báo tuyển dụng của họ không yêu cầu bằng cấp cụ thể; ứng viên được đánh giá theo kỹ năng, kinh nghiệm và bài tập tình huống. Trách nhiệm kiểm chứng năng lực được đặt tại nơi tuyển dụng nhân sự.

Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng 1 kỳ đánh giá năng lực quốc gia, gồm phần kiểm tra tư duy, phân tích dữ liệu và các bài sát hạch theo nhóm nghề. Người làm trong lĩnh vực đất đai phải xử lý được hồ sơ có những thông tin mâu thuẫn, còn người làm công nghệ thông tin phải phân tích được sự cố hệ thống. Đề thi như vậy phải đo được khả năng vận dụng thực tiễn và tránh tạo ra một cuộc đua luyện thi mới.

Theo tôi, khu vực công phải bắt buộc sử dụng kết quả quốc gia khi tuyển công chức, viên chức, người lao động tại đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp do Nhà nước nắm quyền chi phối. Các đơn vị có thể tuyển trực tiếp dựa trên kết quả này hoặc tổ chức thêm một vòng nữa để đánh giá theo vị trí việc làm trực tiếp. Với doanh nghiệp tư nhân, việc sử dụng kết quả này là hoàn toàn tự nguyện. Do vậy, chúng ta cần sửa đổi các quy định của pháp luật để đưa quy định này vào thực tiễn.

Để kết quả tuyển dụng quay trở lại giảng đường

Tác động đáng kỳ vọng nhất của kỳ đánh giá quốc gia sẽ nằm ở chính giảng đường. Khi tấm bằng xuất sắc không đủ bảo đảm lợi thế về tuyển dụng, sinh viên sẽ có thêm lý do học để hiểu và làm được việc; nhà trường cũng bớt chịu áp lực nâng tỉ lệ bằng khá, giỏi chỉ để bảo vệ cơ hội cho người học. Những trường giữ nghiêm chuẩn đánh giá cũng sẽ có cơ hội chứng minh chất lượng qua năng lực sinh viên.

Để tạo ra thay đổi thực sự, cơ quan tổ chức kỳ thi - nên là Bộ Nội vụ - phải phản hồi kết quả sát hạch theo ngành và nhóm kỹ năng cho những chương trình có đủ người dự thi. Nếu sinh viên kinh tế giỏi lý thuyết nhưng lúng túng với dữ liệu, cơ sở đào tạo phải xem lại phần thực hành; nếu sinh viên kỹ thuật không nhận diện được nguy cơ mất an toàn, phải xem lại cách dạy thực hành và kiểm tra. Dữ liệu thi cử này của người học phải được bảo vệ, phân tích có xét đến chất lượng đầu vào để tránh lấy tỉ lệ trúng tuyển hay thi đạt điểm cao để xếp hạng các trường.

Quan trọng hơn, báo cáo đó không được nằm lại ở phòng khảo thí của trường đại học. Cơ sở đào tạo phải xác định học phần cần sửa, người phụ trách và thời điểm đánh giá lại. Muốn sinh viên giỏi phân tích, phải cho các em làm việc với bộ số liệu chưa hoàn chỉnh, kiểm chứng nguồn và bảo vệ kết luận đồng thời các tình huống nghề nghiệp phức tạp cũng cần được đưa vào lớp học, và kết quả phải được kiểm tra lại ở khóa sau.

Cách cho điểm vì thế cũng cần thay đổi. Một bài tiểu luận trôi chảy, nhất là khi AI hỗ trợ viết rất nhanh, chưa chứng minh được là sinh viên tự suy nghĩ đến đâu. Giảng viên do đó cần kết hợp thi vấn đáp, thực hành có giám sát và đánh giá cả quá trình để hiểu rõ năng lực của người học. Nhà trường cũng phải bảo vệ giảng viên trước những áp lực về tỉ lệ thi qua môn học, đồng thời kiểm tra độc lập đề thi, thang điểm và bài làm ở những học phần có kết quả bất thường. Mục tiêu cuối cùng là bảo đảm giá trị thực chất của bằng giỏi, xuất sắc, thay vì ép tỉ lệ điểm cao giảm xuống.

Bản thân kỳ đánh giá quốc gia như vậy cũng phải được kiểm chứng bằng kết quả làm việc sau tuyển dụng. Nếu người đạt điểm cao liên tục làm việc không hiệu quả, chúng ta cần liên tục hoàn thiện công cụ đánh giá, tránh biến việc các trường cho điểm số cao trở thành việc các trường tổ chức luyện thi cho kỳ thi quốc gia này.

Tôi vẫn nhớ mãi cảm giác thấp thỏm trước những năm học đại học của lứa chúng tôi. Và những gì còn lại sau quãng đời sinh viên ấy có lẽ không nằm trọn trong vài chữ xếp loại trên tấm bằng, mà ở kiến thức và cách suy nghĩ của mỗi người khi mang theo vào công việc. Và khi nơi tuyển dụng hoàn toàn đủ khả năng chọn người bằng năng lực, nhà trường sẽ có thêm điều kiện để dạy thật, chấm thật mà không lo sinh viên của mình chịu thiệt thòi.