Ông Nguyễn Phước Lộc, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP.HCM, trò chuyện với bà Nguyễn Thị Lệ, người có hẹn ước với liệt sĩ Huỳnh Văn Quên - Ảnh: DUYÊN PHAN
Có những lời hẹn ước chỉ được nói một lần nhưng đủ sức nâng đỡ một con người đi qua cả cuộc đời. Có những cuộc hôn nhân chưa kịp có lễ cưới, chưa có giấy đăng ký kết hôn nhưng đã được xác nhận bằng sự thủy chung, lòng hy sinh và trách nhiệm bền bỉ suốt hàng chục năm.
Câu chuyện bà Nguyễn Thị Lệ, người phụ nữ đã gần 60 năm chờ đợi liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, được công nhận là vợ liệt sĩ khi đã bước sang tuổi 79, khiến chúng ta xúc động không chỉ bởi một tình yêu đẹp, mà còn bởi một danh phận cuối cùng đã được trả lại.
Ngày ấy, họ đã hứa hẹn với nhau về một mái ấm sau khi chiến tranh kết thúc. Nhưng người chiến sĩ đã ra đi và không trở về. Đám cưới không bao giờ được tổ chức. Lời hẹn đoàn viên dừng lại giữa những năm tháng khốc liệt của chiến tranh.
Thế nhưng, với bà Lệ, lời hứa ấy chưa bao giờ mất đi. Gần 60 năm qua, bà không lập gia đình, một lòng thờ người đã khuất, gắn bó và chăm lo cho gia đình liệt sĩ như một người con dâu thực sự.
Gia đình liệt sĩ gọi bà là "chị Hai", trao cho bà chiếc nhẫn, đôi bông tai và dành cho bà một vị trí không thể thay thế trong gia đình. Không có một tờ giấy nào xác nhận cuộc hôn nhân nhưng cả cuộc đời bà đã là bằng chứng thuyết phục nhất cho tình nghĩa vợ chồng.
Vì thế, quyết định công nhận bà là vợ liệt sĩ không đơn thuần là việc giải quyết một chế độ chính sách. Đó trước hết là sự thừa nhận đối với một tình yêu đã vượt qua giới hạn của thời gian, chiến tranh và những khuôn mẫu hành chính thông thường. Đó là việc trả lại cho bà một danh phận vốn đã được gia đình, cộng đồng và chính cuộc đời bà xác nhận từ gần sáu thập niên trước.
Sự công nhận ấy đến muộn. Gần 60 năm đợi chờ và cô đơn không một khoản trợ cấp nào có thể bù đắp được. Nhưng sự công nhận muộn vẫn vô cùng có ý nghĩa, bởi nó đem lại sự an ủi, thanh thản và công bằng cho một con người ở những năm tháng cuối đời.
Nó khẳng định rằng sự thủy chung không bị lãng quên, sự hy sinh thầm lặng không đứng ngoài sự ghi nhận của Nhà nước và xã hội.
Từ câu chuyện này, chúng ta càng thấm thía rằng mỗi hồ sơ người có công không chỉ là một tập giấy tờ hành chính. Đằng sau đó là một số phận, một gia đình, một lời hứa và một phần lịch sử đất nước.
Chiến tranh đã kết thúc hơn nửa thế kỷ nhưng những vết thương và hệ lụy của chiến tranh vẫn còn hiện diện trong cuộc sống của biết bao con người.
Nhiều liệt sĩ chưa được tìm thấy, nhiều hài cốt chưa xác định được danh tính, nhiều gia đình vẫn khắc khoải chờ đợi, nhiều hoàn cảnh đặc biệt vẫn cần được xem xét bằng sự thấu hiểu và trách nhiệm.
Pháp luật và chính sách phải bảo đảm chặt chẽ, minh bạch, đúng đối tượng. Nhưng sự chặt chẽ ấy không đồng nghĩa với việc áp dụng máy móc những khuôn mẫu của đời sống thời bình vào những số phận được hình thành trong hoàn cảnh chiến tranh.
Một chính sách thực sự nhân văn phải biết đặt con người ở vị trí trung tâm, biết lắng nghe ký ức gia đình, tôn trọng chứng cứ cộng đồng và thấu hiểu những hoàn cảnh lịch sử đặc biệt.
Việc hài cốt cùng di vật mang tên liệt sĩ Huỳnh Văn Quên được tìm thấy không chỉ mở ra hành trình đưa một người lính trở về. Từ đó, một mạch nguồn ký ức được nối lại, một gia đình được bù đắp phần nào mất mát và một người phụ nữ được trả lại danh phận mà bà đã dành cả cuộc đời để gìn giữ.
Đưa một liệt sĩ trở về vì thế không chỉ là đưa hài cốt người chiến sĩ về với quê hương, mà còn là trả lại tên tuổi, ký ức, tình thân và những mối quan hệ từng bị chiến tranh chia cắt.
Câu chuyện của bà Lệ cũng nhắc nhở chúng ta rằng lòng biết ơn không thể chỉ dừng lại ở những lời tri ân, những vòng hoa hay những nén hương trong các dịp kỷ niệm.
Lòng biết ơn phải được chuyển hóa thành trách nhiệm, chính sách và kết quả cụ thể: tìm kiếm từng liệt sĩ, xác minh từng trường hợp, tháo gỡ từng vướng mắc và chăm lo chu đáo cho từng thân nhân người có công.
Gần 60 năm là một quãng thời gian quá dài để chờ đợi một danh phận. Nhưng quyết định hôm nay vẫn mang theo một thông điệp ấm áp: đất nước không quên những người đã hy sinh và cũng không được phép quên những con người đã dành trọn cuộc đời để thủy chung với người đã khuất.
Trả lại danh phận cho bà Nguyễn Thị Lệ cũng chính là trả lại sự công bằng cho một tình yêu, sự trân trọng cho một đời người và chiều sâu nhân văn cho chính sách đền ơn đáp nghĩa của dân tộc.
