Năm 1960, tạp chí học thuật danh tiếng Science đã xuất bản một bài báo có tựa đề " Ngày tận thế: Thứ Sáu, ngày 13 tháng 11 năm 2026".
Nghiên cứu này, được viết bởi giáo sư người Áo-Mỹ và chuyên gia về điều khiển học Heinz von Foerster cùng với các sinh viên của ông là Patricia M. Mora và Lawrence W. Amiot, cho rằng dân số loài người sẽ tiến đến vô cực và tự hủy diệt chính mình vào một ngày cụ thể nào đó.
Luận điểm cơ bản dựa trên ý tưởng rằng con người là loài đặc biệt so với các loài khác. Bởi vì con người giao tiếp và xây dựng liên minh để giải quyết các vấn đề phức tạp, mật độ dân số tăng cao tạo ra nhiều cơ hội hợp tác hơn.
Von Foerster và nhóm của ông khẳng định rằng thay vì tăng trưởng theo cấp số nhân thông thường, dân số loài người tăng tốc liên tục. Dựa trên hai thiên niên kỷ ước tính dân số trong lịch sử, họ cho rằng tốc độ tăng trưởng của nhân loại đang vượt xa các mô hình truyền thống, dẫn đến tuyên bố táo bạo của họ: "Con cháu đời sau của chúng ta sẽ không chết đói. Chúng sẽ chết vì bị bóp nghẹt."
Heinz von Foerster lập luận rằng mật độ dân số cuối cùng sẽ đạt đến một giá trị vô cùng lớn về mặt toán học, tại đó con người thực sự không còn chỗ đứng. Ảnh: JohnnyGreig / Getty
Mặc dù tiêu đề có vẻ kỳ lạ, bài báo đã gây ra cuộc tranh luận sôi nổi trong giới học thuật và văn hóa đại chúng. Trong nhiều thập kỷ, phương trình toán học cốt lõi đã được chứng minh là chính xác một cách đáng ngạc nhiên.
Nó đã tạo ra các ước tính dân số vượt trội hơn nhiều mô hình nhân khẩu học tiêu chuẩn trong suốt những năm 1970 và 1980, được trích dẫn trong các nghiên cứu sách giáo khoa, các lập luận pháp lý và các phiên điều trần chính sách.
Tuy nhiên, nếu xem xét kỹ hơn, ta sẽ thấy lý do tại sao ngày tận thế sắp đến không phải là nguyên nhân gây hoảng loạn hiện nay.
Vì sao mô hình lại đi chệch hướng?
Mô hình này duy trì quỹ đạo của nó trong nhiều thập kỷ, nhưng khoảng năm 1993, các dự báo bắt đầu lệch khỏi thực tế. Tốc độ tăng trưởng dân số toàn cầu chậm lại đáng kể khi xã hội chuyển sang tỷ lệ sinh thấp hơn. Trên thực tế, Von Foerster và các đồng tác giả đã khuyên rằng nhân loại có thể tránh khỏi sự hủy diệt bằng cách giảm một nửa tỷ lệ sinh toàn cầu.
Thật trớ trêu, nhân khẩu học thế giới đã thay đổi theo đúng hướng mà bài báo đề xuất. Ngày nay, tỷ lệ sinh toàn cầu thấp hơn một nửa so với thời điểm bài báo được viết vào năm 1960. Do mô hình sinh sản của con người thay đổi, đường cong toán học tăng vọt đã chững lại, khiến dự đoán về điểm kỳ dị ngày 13 tháng 11 năm 2026 trở nên lỗi thời.
Ngoài những dự báo bằng số liệu, nghiên cứu này còn là một ví dụ về truyền thông khoa học đại chúng. Heinz von Foerster từng là một ảo thuật gia sân khấu, kinh nghiệm này đã ảnh hưởng đến cách ông định hình công trình nghiên cứu học thuật của mình. Nghệ thuật sân khấu dựa trên việc tạo ra sự mong đợi, đưa ra một bước ngoặt bất ngờ và tiết lộ điều gì đó để lập lại trật tự.
Bằng cách lồng ghép phân tích toán học nghiêm túc vào một tiêu đề giật gân, các tác giả đã thu hút sự chú ý rộng rãi từ các phương tiện truyền thông, chính trị gia và công chúng. Dự báo gây sốc này nhằm mục đích làm nổi bật cách thức gia tốc dân số không kiểm soát hoạt động, từ đó nâng cao nhận thức toàn cầu về động lực dân số.
Ngày 13 tháng 11 có lẽ sẽ trôi qua như bao ngày bình thường khác.
Nguồn: VT
